Mekânın Özneleş[tir]Meye Yönelik Yapılandırıcı İşlevi: Kayseri Kentinde Mekânsal Deneyim Üzerine Tarihsel Bir Çözümleme

Abstract

Özet

Mekânın öznel deneyimi belirleyen etkisinin sorunsallaştırıldığı bu çalışma, Kayseri kentinin mekânsal yapılanmasında belirleyici hale gelen pratiklere ilişkin eleştirel bir okumanın devamıdır. Okuma nesneye ilişkindir, ancak bu kentsel yapılanma deneyimin somut karşılığı olarak ele alındığında normatif sınırların gücünü işaret ettiği iddia edilebilmektedir. Böylece çalışma mekânın üretilmesi sorunsalı üzerinden bir çözümleme sürecine yönelir. Bu çözümleme Michel Foucault’nun özneleş[tir]me ve iktidar ilişkileri analizi temelinde ele alınmaktadır. Özne ve nesnenin bir pratiğin içinde aynı anda kurulduğunu ve karşılıklı olarak dönüştüğünü ileri süren bu ilişkisel bakış, problem alanını koşullara ve pratiklere genişletmektedir. Foucault'nun söylem analizinden hareketle mekânda iktidar-bilgi etkisini; yani mevcut pratiklerin hangi bilme etkileri ve normatif sınırların devamı olduğunun ortaya konulması amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda verili deneyimleri çözümlemek üzere bugünden geriye giderek, söylem oluşumlarının analizini içeren soybilimsel bir tarih anlayışıyla; Kayseri kentinin erken Cumhuriyet döneminden 1989 yılına uzanan tarihsel sürecinde, pratiklerin ve nesne alanlarının analizi yoluyla iktidar-bilginin mekân üzerindeki etkisi çözümlenmektedir.

Kentte, tarihsel olarak koşullandırılan deneyimin söylemsel, arkitektonik ve kentsel formlarda somut hale geldiği bir çözümleme yapılabilmektedir. Farklı tarihsel dönemlerde mekânın üretilmesi sorunsalı çeşitli özneleş[tir]me süreçlerini de yapılandırmıştır. Ancak normatif sistemlerin içerikleri bağlamında farklı motivasyonlarla üretilmiş olsalar da, mevcut/eski olanın değersizleştirildiği belirli bir söylem biçimi, pratiğin normalleşmiş kalıplarını üretmiştir. Bu nedenle öznenin değerler sisteminde ve kendilik pratiklerindeki dönüşüme ilişkin bir süreklilik kurmak mümkündür. Çalışma için hayati olan da bu pratiklerin tarihsel dönemleri aşarak, kentin mevcut durumunu belirleyen etkisidir. Kentte insan ve mekân arasındaki ilişkinin stratejik söylem-pratik kalıpları olarak dispozitiflerle örtülmüş olduğu ve güncel eğilimleri ürettiği sonucuna varılmaktadır. Ancak bu yaklaşım, tarihsel sınırları tartışmak ve aşmak üzere; kentsel mekâna müdahaleyi ontolojik bir ilişki bağlamında ele almak gerekliliğine vurgu yapmaktadır: Mekânın üretilmesi sorunsalının hangi stratejik-yönlendirici ve özneleştirici etkileri taşıdığını göz önünde bulundurmak, öznel deneyim ve tasarım pratiklerinin üretim olanağı için önemlidir. 

Mekân, öznel deneyim, iktidar ilişkileri, normatif sınırlar, dispozitif. 

THE SUBJECTIFICATION OF THE CONSTRUCTIVE FUNCTION OF SPACE: A HISTORICAL ANALYSIS OF THE SPATIAL EXPERIENCE IN THE CITY OF KAYSERI

Abstract

This study, in which the influence of space characterising subjective experience is problematised, is a continuation of a critical reading of the demolition interventions that have become decisive in the spatial structuring of the city of Kayseri and the tendencies towards protection and sustainability. The reading relates to the object, nevertheless, when this urban structuring is taken as the concrete counterpart of experience, it can be argued that it signals the strength of normative boundaries. Thereby, the study turns to an analysis process through the problematic of the production of space and the relationship of the conditioned experience. This analysis is based on Michel Foucault's analysis of subjectification and power relations. This relational perspective, suggests that subject and object are simultaneously constituted and mutually transformed in a practice, expands the problematic area to conditions and power/knowledge practices. In this context, the study aims to reveal the effect of power/knowledge in space based on Foucault's discourse analysis; in other words, which discursive effects (savoir) and normative boundaries are the continuation of existing practices. In this respect, to analyze the "given" experiences, by going back from the present, with a genealogical conception of history that includes the analysis of discourse formations; in the city from the early Republican period in the process extending up to 1989 discursive, non-discursive practices and the domain of object are addressed.  

In the city, an analysis can be made in which the historically conditioned experience becomes concrete in discursive, architectonic and urban forms. In different historical periods, modes of the problematisation of space have structured various processes of subjectification. However, even if they are produced with different motivations in the context of the contents of normative systems, a particular form of discourse in which the existing/old is devalued has produced normalised patterns of practice. Therefore, it is possible to establish a continuity regarding the transformation in the subject's system of values and self-practices. The fact that these practices are not only produced in specific historical periods but also have a determining effect on the present is important for the conclusions of this study. It is concluded that the relationship between people and space in the city is covered with dispositives as strategic discourse/practice patterns and produces current trends. However, to discuss and overcome historical boundaries, this approach emphasises the necessity of addressing the intervention in urban space in the context of ontological relationship: It is important for subjective experience and design practices to consider what strategic-manipulative and subjectivising effects the problematic of the production of space carries.

Space, subjective experience, power relations, normative boundaries, dispositive.