Bir Rumeli Kentinin Modernleşmesi: Üsküp 1839-1912

Gönül (Gunjul) BEKTAŞ

Abstract


Bu makale, 1839 Tanzimat Fermanı sonrasında, Balkan Yarımadasının merkezinde bulunan Üsküp kentinin modernleşme sürecini incelemektedir. Kentin gelişmesini ve fiziksel değişim aşamalarını konu almaktadır. Göçsel, tarihsel, sosyo-ekonomik, siyasal yapı ve farklı tarihlerde üretilen ölçekli planları inceleyerek, Üsküp’ün kentsel dokusunun nasıl ve ne ölçüde değiştiği saptanmaya çalışılmıştır.

Toplumsal yapıda ve kentleşme sürecinde saptanan kimi olgular, Üsküp kentindeki değişim, 18. yüzyılda, reformlardan önce başladığı görülmektedir. 

Kentin gelişimi, nüfusun artışı ile, 19. yüzyıl ortalarına dek devam etmiş, sosyal ve ekonomik yönden bir çekim merkezi haline gelmiştir.

Kırım Savaşından (1856) sonra ilan edilen Islahat Fermanı (1856) ile, Avrupa pazarlarından gelen talepler Üsküp bölgesinde daha büyük canlanma yaratmış, yeni bir dönemi başlatmıştır. Kabaca 20 yıl içinde ilk çağdaş belediyenin, telgraf hattının ve demiryolunun kuruluşu, yeni türden yapıların ve fonksiyonların ortaya çıkması gibi çok önemli girişimler gerçekleştirilmiştir. Bunlarla birlikte, Modernleşme kavramıyla özdeşleşen çok önemli adımlar atılmış, kent alanında önemli fiziksel değişimler gerçekleşmiştir.

1875 Bosna krizi ve 1876–1878 Osmanlı – Rus Savaşı, Rumeli Bölgesinde huzursuzluğa ve ticaretin yavaşlamasına yol açmış, yitirilen topraklardan, Üsküp kentine doğru dalgalar halinde göç başlamıştır. Göçmen akınının etkisi, yeni yerleşim alanların açılması ve yeni mahallelerin kurulması, kentin dokusunda ve mekânsal yapısında yeni değiştirici öğeler olarak karşımıza çıkmaktadırlar.

Kentte en büyük değişim 1888 yılında, Üsküp’ün Kosova Vilayetinin merkezi olduğu dönemde olmuştur. İki başarılı yönetici sayesinde çok sayıda kamusal, askeri yapılar, yollar, köprüler, dinî, sosyal, kültürel ve ekonomik nitelikli yeni ve görkemli yapılar inşa edilmiştir.

Hassas bir coğrafyada vilayet merkezi olan Üsküp kentinin, bu dönemde, İmparatorlukta yürütülen imar etkinliklerinden önemli ölçüde yararlandığı, bölgenin kalkınmasına çalışıldığı saptanmıştır.

Üsküp Kenti’nin fiziki yapısındaki değişimler, Osmanlı Devleti’nin Üsküp’ü terk etmesine (1912) değin sürmüştür.

Tanzimat reformlarından sonra, 19. yüzyılın sonundaki ve 20. yüzyıl başındaki girişimlerden ötürü, ortaya çıkan sonuç, Üsküp Kent dokusunun büyük ölçüde değiştiği ve bir modernleşme hareketinin gerçekleştirildiğidir. Yapılan yeni türden yapılarla da, kentin geleneksel görünümdeki karakteri, çağdaş öğelerle başkalaşmıştır.


Full Text:

PDF (Türkçe)


DOI: http://dx.doi.org/10.4305/metu.jfa.2020.1.9

Refbacks

  • There are currently no refbacks.