Repair Phases Of Suleymaniye Complex In Damascus

Neriman ŞAHİN GÜÇHAN, Ayşe Esin KULELİ

Abstract


Şam Süleymaniye Külliyesi’nin onarım evreleriÖzet

Balkanlardan Mekke’ye uzanan hac yolu üzerinde, Şam’ın Barada nehri kıyısında, çölden önceki son durak noktası olarak inşa edilen Şam Süleymaniye Külliyesi, Hassa Mimarbaşı Sinan’ın Osmanlı klasik dönem mimarisinin temel ilkelerine göre tasarladığı, 1554–59 yılları arasında inşa edilen eserlerinden biridir.

 “Süleymaniye Tekkesi” olarak da bilinen cami, çifte tabhane ve kervansaraylar, imaret, medrese ve arasta yapılarından oluşan külliyenin tarihi ve mimari özellikleriyle ilgili bugüne kadar pek çok araştırma yapılmış olup bunlar, külliyenin özgün niteliklerini ve inşa aşamalarını aktarır. Kaynaklara göre Külliyenin cami, tabhane ve imaretten oluşan ilk aşaması 1559’da, medreseyi içeren ikinci aşaması ise 1566’da tamamlanmış; 1567-1596 arasında bu yapı grubuna bir de Derviş Dergâhı eklenmiştir. Günümüze ulaşamayan bu dergâhın konumu bilinmemekle birlikte, arasta ile Barada nehri arasında olması beklenir.

Halen 16. yüzyıldaki özgün niteliklerini koruyan Külliyenin ilk aşaması, gerek mimari düzeni gerekse yapım tekniği açısından Şam’daki en önemli Osmanlı eserlerinden biridir. İkinci aşamada inşa edilen Medrese planimetrik özellikleriyle Mimar Sinan’a atfedilmekle birlikte; mimari elemanları ve inşa tekniğindeki ayrıntılarıyla Şam’a ait yerel özellikler taşır.

Âşık Mehmed’in 1590’lı yıllarda ziyaret ettiği Süleymaniye Külliyesi yoğun kullanılan, dolayısı ile iyi işletilen ve yapısal açıdan da iyi durumda bir sosyal merkezdir. 1648-1649’da Şam’a giden Evliya Çelebi de Külliyeyi sayfiye yeri benzeri, hoş kırsal bir dinlenme yeri, hatta çöle gelmeden önceki son vaha olarak tanımlar. Bu seyyahların aktardıkları bilgiler, 1575 tarihli Braun ve Hogenberg ile 1667 tarihli Olfert Dapper’in Şam gravürlerinden de okunur.

Külliye ile ilgili bilinen en eski onarım, Şam’da büyük yıkıma yol açan 1759 depreminden sonradır. Deprem sonrası Şam’da yapılacak onarımlara ilişkin keşif ve harcama kayıtlarından Külliyenin hangi bölümlerinde onarım yapıldığı anlaşılmaktadır. 1836 yılına ait Bartlett gravürüyle, 19. yy sonu ve 20. yy başına ait fotoğraflarda Külliyenin çevresi tümüyle boş, bir sayfiye alanı görüntüsündedir. Cengizkan’ın çalışmasında, Osmanlının son yıllarında, 1915-1928 yılları arasında Devlet topraklarından kısa sürede ayrılacak olan Orta Doğu ve Arabistan Yarımadası’nda, inşaat ve bakım-onarım çalışmalarına hız verildiği bildirilir. Cengizkan tarafından yayınlanan Mimar Mehmet Nihat Nigisberk’in bu döneme ait anılarında, Süleymaniye câmii, Süleymaniye medresesi ve imâretinin onarımına ilişkin yapılan onarım çalışmaları ayrıntılı olarak tariflenmiştir.

Ancak Şam’ın 1930’larda başlayan ve 1960’lardan sonra artan büyümesi, mekânsal düzeni ve özgün işlevini koruyan Külliyenin yakın çevre ilişkilerini değiştirir değiştirmiştir.  Bu süreçte bir kent içi külliyesine dönüşen Süleymaniye Tekkesi; Şam’da meydana gelen deprem ve sel gibi afetlerden etkilenmiş; güncel gereksinimlere göre farklı dönemlerde çeşitli onarımlar geçirmiş ve özellikle son otuz yılda, Barada nehri kıyısındaki alanlarda zemin suyu seviyesinin düşmesi sonucunda, ciddi yapısal sorunlarla karşı karşıya gelmiştir.

Bu çalışma, arşiv ve literatür araştırma sonuçları ile yapılardaki tespit ve izleri ilişkilendirerek, Külliyenin inşa ve onarım aşamalarını, ilk yapım tarihinden itibaren 6 dönem halinde kronolojik bir düzen içinde dönemlere ayırarak incelemeyi ve son yayınlardan da yararlanılarak varılan sonuçları uluslararası platformda paylaşmayı amaçlar.  İlk dört beş dönemdeki onarım ve müdahalelerle ilgili değerlendirmeler bulunabilen sınırlı bilgi ve görsel belgeyi esas alırken; 2005 yılındaki duruma ilişkin tespit ve değerlendirmeler yazarların yaptıkları gözlem ve arşiv araştırmalarına dayanır. Bu çalışmanın, 1554 yılında Mimar Sinan’la başlayan tasarım aşamasından günümüze, eserdeki değişimlerin izlenmesine katkısının yanı sıra; farklı dönemlerdeki yapı üretim ve müdahale süreçlerinin anlaşılmasına yardımcı olması beklenmektedir.

 

Anahtar kelimeler: Şam Süleymaniye Külliyesi, Mimar Sinan, Osmanlı, restorasyon (7951 kelime)

Keywords: Suleymaniye Complex in Damascus, Mimar Sinan, Ottoman, restoration (7951 words)


Full Text:

PDF


DOI: http://dx.doi.org/10.4305/metu.jfa.%25x

Refbacks

  • There are currently no refbacks.